Kimi doğa görünümleri vardır; yaşadıkça belleğinizdedir. Kimi olaylar vardır; hayatınıza sürekli yön verirler. Kimi eserler vardır; ne zaman türünde bir başka eseri okusanız, dinleseniz ya da izleseniz hep onunla kıyaslarsınız; o, mihenk taşınızdır sizin. Geçen yılki festivalde izlediğimiz Zorba, bu yıl izlediğimiz Ben, Don Kişot da benim mihenk taşlarımdan.
Kabul etmek gerekir ki, “Zorba” ve “Ben, Don Kişot”un arkasında dünyaca bilinen iki roman var. Zorba'nın müzikleri Mikis Theodorakis'e, Ben Don Kişot'un müzikleri de Ludvig Minkus gibi bale müziğinin çok önemli bir ustasına ait. Üstelik bu eserler yıllardır birçok büyük kumpanyalar tarafından oynana oynana iyice pişmiş.
Geçen yıl izlediğimiz “Barbaros” gibi, Mevlana'nın Çağrısı da etiyle kemiğiyle bizim. Her ikisi de bizim dünya tarihine mirasımız iki devin hikâyesi. Onlara karşı yaklaşımımızın öznel olması kaçınılmaz.
Mevlana'nın Çağrısı'ndan çıkar çıkmaz oyun boyunca biriktirdiğim onca sorumun yanıtını bulacakmışım gibi rıhtımda durdum; uzun uzun gökyüzüne baktım. Gösterinin son sahnesinde iri birkaç damlayla bizleri selamlayan bulutlardan hiç eser kalmamıştı.
-Coşkulu muyum?
-Hayır.
-Mutlu muyum?
-Bilmiyorum.
- Ama beni içten kavrayan, sorular içinde olduğum kesin.
Bişnev in ney çün hikâyet mîküned
Ez cüdâyîhâ şikâyet mîküned
(Dinle neyden kim hikâyet etmede/ Ayrılıklardan şikayet etmede )
Mevlana Mesnevi'sine yüzyıllar önce bu dizelerle başlamıştı. Benim oyun sonunda hâlâ onlara takılı kalmamın bir nedeni olmalı diye düşünüyorum.
“Dinle!”
Bu günlerde, bu sözcüğe suları bir türlü durulmayan Ortadoğu coğrafyasının ne çok gereksinimi var. Oysa herkes tutkularını daha da keskinleştirmenin peşinde. Bunun da kılıfı hazır: halkın çıkarı.
Keşke “Ya göründüğün gibi ol, ya olduğun gibi görün!”sözünün derinliğinden ürkseler.
Ey dilinde hırsının ateşini ölçeren
Uyup Mevlana'nın sesine
Pişsen ve yanabilsen.
Keşke bu coğrafyanın tarihi, savaş kahramanlarının tarihi olmaktan kurtulabilse.
Ey ölümsüzlüğü, kefen biçmede arayan
“Nerede Firavun, İskender, Cengiz...
Memleketler alanlar, dünyayı ele geçirenler?
Nerede binlerce insanın kanlarını döken zalimler?”
Keşke toplumlar, bitmek bilmeyen tehdit, boyun eğdirme, fitne politikalarının kısırdöngüsünde geri kalmışlığa nasıl mahkum edildiklerini kavrayabilse...
Ey topuna tüfeğine tutsak
Söyle insanlara hizmetin nedir senin?
Aklını başına al da, git;
"Senden önce gelen insanlar
nice akarsular, nice bahçeler
terk edip gittiler!" *
Hayret ki, Mevlana gibi dünyanın en büyük hümanistini yetiştirmiş bir coğrafyada her gün yeni bir savaşın borazanı çalıyor,
Gerçek şu ki, dünya bilim ve sanatında söz sahibi olamayanların, siyaset ve ekonomi arenasında figüran olmaktan öte değerleri yok.
Bir bale yapıtının güzelliği, tüm öğelerinin işlevlerini yerine getirmesiyle olanaklı. Bunun için de esere emek veren herkesin müthiş bir algı uyumu gerekiyor. Bu gereklilik “Mevlana'nın Çağrısı” gibi oyunlarda daha da önem kazanıyor. Çünkü Mevlana, son derece derin ve girift bir kişilik. O, bir söz ustası. İnancını, felsefesini hayata geçirmedeki en önemli aracı söz. Böylesine güçlü bir söz ustasını yalnızca beden diliyle anlatmak için ne bir deneyimli libretto yazarı olmak, ne başarılı bir müzisyen, ne usta dansçı olmak, ne de dünya bale sanatını çok iyi kavramış bir koreograf olmak yeterli.
“Mevlana'nın Çağrısı”nın librettosu Åžefik Kahramankaptan'a ait. O, opera, bale ve klasik müzik dünyasının çok yakından tanıdığı biri. Yıllardan beri gazete ve dergilerde sanat yazıları yazdığı gibi 1998 yılında Ankara Devlet Opera ve Balesi'nce uygulan “Uçarcasına” balesinin librettosunun da yazarı. O, “Uçarcasına”yı, Cumhuriyetimizin 75 yıllık öyküsünü, köyden kente göçeden bir ailenin kızının yaşamına koşut olarak anlatan”, “Türk bestecilerinin senfonik müziklerinin derlenmesiyle hazırlanan ilk konulu Türk neo-klasik balesi” olarak değerlendiriyor. Kahramankaptan'ın uygulanmış ve uygulanmayı bekleyen Çağrı, Saygun Emre, Åžahmeran, Aspendos-Yüzyılların Aşkı, Ak Güvercin Gibi, Bir Yaz Gecesi Rüyası / Güncel Bir Sahne Masalı, Batı Yakası Hikayesi / Güncel libretto, Hansel ile Gretel / Güncel libretto... gibi birçok bale ve opera eseri de var.
Müzik, balenin yumurta ikizi. Can Atilla, çok başarılı eserlere hayat vermiş 1969 doğumlu bir müzisyen. “Mevlana'nın Çağrısı” nın ruhumuzun derinlerinde kendisine özel bir sayfa açmasında onun müziklerinin çok ama çok özel bir yeri var.
Kimileri bu dünyaya dans etmek için geliyor. Ziya Azazi de o kişilerden biri. Ancak tasavvufu bilmeden semayı, semayı bilmeden de Azazi'nin dansını anlamak kolay olmasa gerek. Çünkü onun her hareketinde, her dönüşünde varlık yokluk, doğum- ölüm, birlik ikilik gibi tasavvufun temel kavramlarını görmek mümkün.
Erdal Atabek'in “Müzik Seni Çağırıyor” adlı kitabında okumuş ve bir yerlere not etmiştim.
“Ustalaşma ya da ustalık kazanma, her alanda önemli bir süreç. Yetenek- Ortam- Çalışma üçlüsünün ucunda kazanılan bir üst nitelik.
Ustalık kazanma; 'bir alanda kazanılmış beceriyi başkalarına da öğretebilme düzeyi” olarak tanımlanabilir.'
Ustalık düzeyini de birbirinden farklı düzeyler olarak tanımlamak gerekiyor.
En yaygın ustalık 'Beceri düzeyinde ustalık'tır. Sonra 'Zihinsel Düzeyde Ustalık' gelir. En üst düzeyde de 'Tasarım Düzeyinde Ustalık' yer alır.”
Mehmet Balkan, gençliğinde çok iyi bir dansçıymış. Ama her iyi dansçının iyi bir koreograf olmasını beklememek gerek. Çünkü iyi bir dansçının sahip olması gereken nitelikler ile iyi bir koreografın sahip olması gereken nitelikler aynı değil. Kültürel birikim ve yaratıcı zeka koreografın olmazsa olmazları. Üstelik bu kültürel birikim salt baleyle de sınırlı değil. İyi bir koreograf, edebiyattan felsefeye; tarihten güncel değerlere her alanda birikimli olmalı. Mevlana'nın Çağrısı, Mehmet Balkan'ın tasarım düzeyinde ustalığının iyi bir örneğidir, demek, hak tesliminden öte bir şey değildir.
Mevlana'nın Çağrısı, “pişen” ve “ yanma”ya aday bir oyun. Onun, konusu, müzikleri ve koreografisiyle Türk balesinin dünya balesine armağanı olduğunu söylemek bir kehanet değildir.
* Divan-ı Kebir, 1872. Gazel 'den
