Yeni Hukuk Muhakemeleri Kanunu(HMK), 1 Ekim 2011 tarihinde yürürlüğe girdi. Yürürlüğe giren bu kanuna göre, birçok insanın ve özellikle dar gelirlilerin dava açma, hakkını yargı yoluyla arama hakkı yok ediliyor. En azından kısıtlanıyor. Bu yasayla, bir dava açmanın maliyeti 6-7 kat arttırıldı. Eskiden 100 liraya bir dava açılabilirken şimdi bu rakam 600 liranın üstüne çıktı. Mahkemelerde 1 Ekim'den bu yana masraflar peşin olarak karşılanıyor. Yeni sistemde her türlü tebligat ücretleri, keşif giderleri, bilirkişi ve tanık ücretleri avans olarak davacı tarafından peşin yatırılıyor. Daha önce 30-40 lira masrafla açılan davalar şimdi dosyanın içeriğine göre 300 ile 1000 lira arasında ödeme yapıldıktan sonra açılabilecek.
Demokrasilerde, yargı yoluyla hakkını aramak, mağduriyetin giderilmesinde adli kurumlara başvurmak en önemli araçlardan birisidir. Bir işçinin işverene karşı hakkını araması, haksızlığa uğrayan bir memurun-işçinin kurum amirine karşı hakkını araması, herhangi bir vatandaşın toplumsal yaşam içinde uğradığı haksızlık karşısında yargıya, sorunun çözümü doğrultusunda Adliyeye başvurması; bu sayede bir adalet arayışı içinde olması en doğal hakkıdır. Yargı yoluyla bu hak arayışı, adaletin gerçekleşmesi isteği, demokrasilerin vazgeçilmez unsurlarından, hukuk devleti olmanın gereklerinden birisidir. Hem de en temel unsurlarından birisi...
AKP Hükümeti, 1 Ekimde yürürlüğe koyduğu, Hukuk Muhakemeleri Kanunu(HMK) ile bu açılardan demokrasimizi yaralamış, yargıya başvurmayı sadece cebinde parası olan kişiler için olanaklı hale getirmiştir. Bu ülkede pek çok insan asgari ücretle geçimini sağlıyor ve binlerce insan da işsizlik sorunu ile karşıkarşıya... Bir asgari ücretli, herhangi bir durumda, dava açmak için bir aylık maaşını dava gideri olarak yatırabilir mi? İşsizlik sıkıntısı çeken, evine götürecek ekmek parasını zor bulan birisi, hakkını arama düşüncesiyle nasıl dava açabilir? Yeni yasayla, toplumsal alt kesimlerin mahkemelere başvurma hakları tamamıyla kısıtlanmaktadır. Ayrıca bu uygulama, pek çok avukatın da işsiz kalması anlamına gelmektedir.
İşte birkaç örnek:
1- Hukuk Muhakemeleri Kanunu(HMK) çıkmadan önce sadece 40 lira tutan dava harcı ve tebligat masrafıyla açılabilen (iki tanıklı-bilirkişili-tebligat ücretli vd.)bir velayet davası, şimdi 322 liralık bir masrafla açılabiliyor.
2- Bir kişi kendisine yapılan bir hakaretten dolayı Asliye Hukuk mahkemesine 10 bin liralık tazminat davası açtı.(iki tanıklı-bilirkişili-tebligat ücretli vd.) Bunun için ödenmesi gereken dava açma gideri ise 402 lira.
3- Bir inşaat firmasında sekreter olarak çalışan Havva Kaya, bir gün mazeretsiz işe gelmediği için işten çıkarıldı. Bunun üzerine 700 lira aylık ücret alan Havva Kaya işe iade davası açmak istedi. Kendisinden 617 lira harç istendi. Oysa bu dava, HMK'ndan önce 100 liranın altında bir ücretle açılabiliyordu.
Yeni HMK hakkında Avukatların Görüşleri:
Av. Halis Yıldırım: “Bu sistemle birlikte yoksulların dava açması neredeyse hayal. İnsanlar mağdur pozisyonuna düşürüldü. Birçok insan hukuki yoldan hakkını arayamayacak. Adli müzaheretten(yardımdan) yararlanma olanağı yaratılmalıydı.”
Av. Dr. Tuncer Özyavuz: “Mahkemelerin hangi dosya için hangi işlemleri yapacakları, dosyanın kendi içeriği ile ilgili bir durumdur. Mahkemenin yapacağı işlemleri bir varsayıma dayalı olarak peşin ödeme yoluyla belirlemek, mahkemenin yapacağı yargılamaya müdahale anlamına da gelir. Bir anlamda, mahkemeye, 'sen bu parası ödenen kadar şeyi yapabilirsin' deniliyor. Ayrıca parası olmayan bir kişi, dava açma maliyeti 1000 lira ya da 2000 lira olan bir davayı nasıl açabilecek? Bu uygulamanın olumlu yönleri olabilir ama bence olumsuz yanları daha fazladır ve vatandaşı da bu olumsuz yönü etkileyecektir.”
Av. Ayşegül Mermer: “Bu durum vatandaşın mahkemelerde hak arama imkânını kısıtlamaktadır. Uygulama modern hukuk anlayışına aykırıdır. Yargılamanın çeşitli aşamalarında ödenen yargılama giderlerinin, davanın başında hesaplanarak toplu şekilde tahsil edilmesi, karar kesinleştiğinde ise avansın artan kısmının iade edilmesi amaçlanmıştır. Avukatlar açısından bu düzenleme kolaylaştırıcı bir düzenlemedir ama vatandaş için özellikle de maddi durumu yerinde olmayanlar için kısıtlayıcı olabilecek bir durumdur.”
Av. Ceren Uysal: “Temeli mülk olan adalet, kendisinin tesis olunduğu iddia edilen adliyelerin kapılarını alt sınıflara bir anlamda kapamış oldu.”
SONUÇ: Mahkemeler, ezilenlerin, hor görülenlerin, çaresizlerin, mağdurların, haksızlığa uğrayanların haklarını aradıkları, adaletin gerçekleşmesini istedikleri kurumlardır. Bu kurumlarda hak aramak, hukuk devleti olmanın, demokrasi ile yönetilmenin bir gereğidir. Vatandaşın hak aramasının önüne engeller koymak, kısıtlamalar getirmek; bir anlamda, bir baskıcı yönetime kapı aralamak demektir. Eğer bu HMK ile mahkemelerin yükünün azaltılması amaçlanıyorsa, bunun yolu, yargıya başvurmayı kısıtlamaktan değil, yargılama sürecini hızlandırmaktan, bunun olanaklarını yaratmaktan geçer... Bu uygulama; mağdurlara, cüzdanlarının şişkinliği oranında hak aramayı mümkün kılmaktadır. Adalet, “paranız yoksa bizi meşgul etmeyin” anlayışına dönüştürülmemelidir...
Kaynak: BirGün Gazetesi, 7.10.2011-Milliyet, 10.10.2011
